با عنوان :  تضاد دین و عرفان در دیوان حافظ

دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت

دانشکده ی علوم انسانی

گروه زبان و ادبیّات فارسی

پایان نامه برای دریافت درجه ی کارشناسی ارشد

 عنوان:

تضاد دین و عرفان در دیوان حافظ

 استاد راهنما:

دکتر جهاندوست سبزعلی پور

 استاد مشاور:

دکتر حسین اسکندری

پایان نامه

بخش هایی از متن پایان نامه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

چکیده………………………………………………………………………………………………………………… 1

فصل اول: کلیّات

  1. کلیّات…………………………………………………………………………………………………………….. 3

1ـ1. مقدّمه………………………………………………………………………………………………………. 3

1ـ2. اظهار مسأله پژوهش………………………………………………………………………………………… 6

1ـ3. پرسش های پژوهش……………………………………………………………………………………… 6

1ـ4. اهمیّت و ضرورت پژوهش…………………………………………………………………………….. 7

1ـ5. پیشینه ی پژوهش…………………………………………………………………………………………. 7

1ـ6. اهداف پژوهش…………………………………………………………………………………………….. 8

1ـ7. فرضیه های پژوهش………………………………………………………………………………………. 8

1ـ8. حدود قلمرو پژوهش…………………………………………………………………………………….. 9

1ـ9. روش پژوهش……………………………………………………………………………………………… 9

فصل دوم: مبانی نظری( دین و عرفان، تعاریف، نسبت ها)

  1. مبانی نظری (دین و عرفان، تعاریف، نسبت ها)……………………………………………………….. 11

2ـ1. تعریف دین……………………………………………………………………………………………… 11

2ـ1ـ1. هدف دین……………………………………………………………………………………………… 13

2ـ2. عرفان…………………………………………………………………………………………………….. 15

2ـ2ـ1. بخش های مختلف عرفان………………………………………………………………………….. 18

2ـ3. دین و عرفان (نسبت یا تضاد)……………………………………………………………………… 20

2ـ3ـ1. عرفان و تصوّف………………………………………………………………………………………. 21

2ـ3ـ2. جایگاه شریعت در قلمرو عرفان………………………………………………………………….. 23

2ـ3ـ3. نسبت یا جدایی دین و عرفان…………………………………………………………………….. 27

2ـ3ـ3ـ1. معرفت شناسی…………………………………………………………………………………….. 28

2ـ3ـ3ـ2. هستی شناسی دینی و عرفانی………………………………………………………………….. 29

 فصل سوم:

  1. معرّفی حافظ……………………………………………………………………………………………………. 33

3ـ1. شهرت و محبوبیّت حافظ……………………………………………………………………………… 33

3ـ2. عرفان حافظ……………………………………………………………………………………………… 35

3ـ3. هنر حافظ…………………………………………………………………………………………………. 37

3ـ4. رندی حافظ………………………………………………………………………………………………. 38

فصل چهارم: تضاد دین و عرفان در دیوان حافظ

  1. تضاد دین و عرفان……………………………………………………………………………………………. 44

4ـ1. تضادهای ظاهری………………………………………………………………………………………. 44

4ـ1ـ1. وارونگی در شعر حافظ…………………………………………………………………………….. 44

4ـ1ـ1ـ1. تضاد با متشرعین و متصوفه…………………………………………………………………….. 45

4ـ1ـ1ـ1ـ1. شراب…………………………………………………………………………………………….. 47

4ـ1ـ1ـ1ـ2. ماه رمضان……………………………………………………………………………………….. 55

4ـ1ـ1ـ1ـ3. معاد……………………………………………………………………………………………….. 61

4ـ1ـ1ـ1ـ4. تسبیح…………………………………………………………………………………………….. 68

4ـ1ـ1ـ1ـ5. گناه……………………………………………………………………………………………….. 70

4ـ1ـ1ـ1ـ5ـ1. گناه كردن به دليل بخشندگي خداوند…………………………………………………… 79

4ـ1ـ1ـ1ـ5ـ2. مباح بودن شراب پیش روی ريا…………………………………………………………… 80

4ـ1ـ1ـ1ـ6. شطح……………………………………………………………………………………………… 82

4ـ1ـ1ـ1ـ7. زهد……………………………………………………………………………………………….. 90

4ـ1ـ2. متضادنما……………………………………………………………………………………………….. 94

4ـ1ـ2ـ1. تضادهاي زباني……………………………………………………………………………………. 95

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

4ـ1ـ2ـ1ـ1. ابیات داراي حروف شرط……………………………………………………………………. 95

4ـ1ـ2ـ1ـ2. ابيات متضاد نماي داراي كليد واژه اصلي………………………………………………… 110

فصل پنجم: نتایج و پیشنهادات

  1. نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………… 132

5ـ1. پیشنهادات………………………………………………………………………………………………… 135

منابع و مآخذ……………………………………………………………………………………………………….. 136

Abstract…………………………………………………………………………………………………………. 141

 چکیده:

یکی از مهمترین دغدغه های عرفان اسلامی، توجّه به شریعت می باشد زیرا بدون اقدام به دستورات شریعت، مقصود نهایی برای عارف حاصل نخواهد گردید. نزاع همیشگی عرفا و متشرعین مبنی بر این که گاه عارفان از شریعت در می گذرند و دین و عرفان در زمینه های مختلفی با هم اختلاف و تعارض دارند، نکته ای می باشد که ظاهر بعضی ابیات حافظ نیز به آن دامن می زند. حافظ در بسیاری از ابیات دیوانش عناصری از دین را مورد طنز و تردید و انکار قرار داده می باشد علت های وجود تضادهای ظاهری بین دین و عرفان در دیوان حافظ موضوع این پایان نامه می باشد.

در این پایان نامه با هدف رسیدن به نظر و اعتقاد واقعی حافظ در زمینه دین و دین داری و اثبات عرفان عمیق او که هیچ گونه تضاد و تعارضی با دین ندارد، تضادهای موجود در دو دسته کلّی به توضیح زیر رفع گردیده اند: ابیاتی که مخاطب آن متشرعین متظاهر و ریاکار عصرند و حافظ از سر انتقاد و اعتراض و حتّی لجبازی و تمسخر آنان چنان اظهار نظرهایی نموده می باشد و دسته دیگر که حاوی نظرگاه درست و دقیق شاعر می باشد و فقط در نگاه اوّل و در ظاهر آن ها، نکته ای منفی و متضاد استنباط می گردد و حافظ با به کار بردن واژه ای در آن ابیات، خواننده اثرش را به غرض و مقصود اصلی خویش رهنمون می گردد و نهایتاً بایستی گفت که حافظ هیچ نظر کلّی و قطعی و روشن و طنزآمیز در مورد انتقاد به عناصر دین نداشته و ندارد بلکه با دین داران ریاکار عصر در تعارض و تضاد می باشد.

کلید واژه ها : حافظ ، عرفان ، دین ، تضاد ، اعتراض ، عشق

  1. کلیات

1ـ1. مقدّمه

بی اغراق می توان گفت که حافظ یکی از بزرگ ترین غزل سرایان زبان فارسی می باشد، شاعری شیرین سخن که لطف سخنش خدادادی می باشد. صاحب نظران بسیاری در مورد این شاعر گرانقدر اظهارنظر نموده اند و مقاله داده اند و کتاب نوشته اند تا جایی که زمانی به مرز « حافظ بس » رسیدیم، یعنی دیگر اظهارنظر و بحث و جدل کافی می باشد. بلی، بحث و جدل کافی می باشد. در مقوله ی حافظ شناسی هر کسی از ظنّ خود یار او شده می باشد و حافظ و افکار و ایمانش را، آنگونه که دوست داشته و خواسته، ترسیم نموده می باشد. گاه او را در بالاترین درجات از ایمان می بینیم که از امام علی (ع) سرمشق می گیرد و گاه او را تا حدّ یک کفرگوی بی ایمان که اظهارات ضد و نقیض می نماید، می شناسیم. مقوله ی            حافظ­شناسی مقوله ی دیگرگونی می باشد، از هر نوع فکر و نظر در آن پیدا نمود می گردد. منکر حافظ او را سیاه دیده و معتقد به او، از اشعارش تأویل های عجیب و غریب نموده می باشد و منصف هم او را سیاه و سفید دیده می باشد، او را پاک اعتقاد دیده و منکر یا شکّاک قیامت. او را عارف دیده و دل بسته ی عشق زمینی و… .

و حال آنکه می دانیم « اجتماع نقیضین محال می باشد ». نمی توان از دو جهان فقط طالب « خدا » گردید و در عین حال در وقوع قیامت شک آورد. نمی توان شراب خوار بود و در شب قدر « برات » گرفت و اهل کشف و شهود بود.

بنده با بضاعت اندک علمی، خود را شایسته ی چنین پژوهشی نمی دیدم امّا به راستی کنجکاوی (به علت گونه گونی بازار حافظ شناسی) رغبت مرا برای انجام این پروژه مصمّم نمود و عزم خویش را جزم نمودم تا شاید گوشه ی کوچکی از حقیقت « حافظ » را آن گونه که واقعاً هست، روشن سازم. برای رسیدن به این مهم، اوّل تمام ابیاتی را که حافظ در مورد خود گفته بود، جمع آوری نمودم. در یکی از ابیات آمده بود که

حافظ چو آب لطف ز نظم تو می چکد                      حاسد چگونه نکته تواند بر آن گرفت

و از اینجا بود که جرقّه ای در ذهن من ایجاد گردید که منِ کم ترین حافظ را با کمک خود حافظ بشناسم و تمام بدگمانی ها و تهمت ها و کفرگویی های منسوب به حافظ را با زبان و اظهار حافظ حل نمایم و به همین انگیزه نگارش پایان نامه ام را آغاز نمودم.

از بزرگترین معضلات سر راهم، انبوه کتاب ها و مقالاتی بود که در زمینه حافظ نوشته شده بود و نویسندگانش سال های سال در زمینه حافظ قلم زده بودند. گاه در مورد یک بیت با مقالات انبوهی مواجه می شدم. چیزی که باعث ایجاد انگیزه و ذوق و شوق من برای ادامه مسیر بود، تأثیرپذیری نویسندگان از هم بود. موافقان حافظ، هم نظر و شبیه به هم و مخالفان نیز همین گونه. گویا بعضی با خواندن یک مقاله به نگارش مقاله ای از جانب خود ترغیب شده بودند و این قدری کار مرا آسان تر می­نمود و پیشینۀ مطالعاتی من در زمینه عرفان اسلامی که حدود 5 سال از عمرم را برای آن صرف نموده بودم، باعث تسهیل فراوان تحقیقم گردید زیرا که در بسیاری از زمینه های عرفان اسلامی اطلاعات جامع و کاملی داشتم و البّته ذکر نکته ای ضروری می نماید و آن اینکه با توجّه به معلومات و اطّلاعاتی که از  لا به لای حدوداً 40 الی 50 جلد کتاب در زمینه های مختلف عرفانی به دست آورده ام، گاه از آن اطلاعات پایان نامه ام بهره گیری نموده ام.

پس از قدری تفحص و پژوهش این باور در من قوّت گرفت که در عرفان حافظ هیچ شبهه ای نیست و برای رسیدن به یقینی بیشتر، بعضی کتب عرفانی و زندگی نامه های مراجع بزرگ و متشرعین عارف و نامی را خواندم و سپس آماده برای شنیدن تمام نقص ها، شبهات و ایراداتی که مخالفان حافظ اظهار داشته بودند، شدم و از لا به لای اشعار حافظ برای تک تک شان جواب یافتم. جنس سخن حافظ را شناختم؛ ایهام گویی ها، معمابافی و رندی ها و به قول خودش رازهایش را دریافتم.

این رساله در 5 فصل تدوین شده می باشد. فصل اوّل شامل اظهار مسأله، اهمیّت و ضرورت پژوهش و… و فصل دوّم به تضاد دین و عرفان از منظر صاحب نظران پرداخته ام که انصافاً خود موضوع یک پایان نامه مجزا می باشد زیرا که ناگفته­های بسیاری در زمینه نسبت یا تضاد بین دین و عرفان، عارف و صوفی، دین دار و عارف و… هست.

در فصل سوم حافظ را مختصر معّرفی نموده ام هر چند که معرّف حضور همه هست و نیازی به معرّفی ندارد. در فصل چهارم که پیکره ی اصلی پژوهش را در بر می گیرد؛ مطالعه تضادهای ظاهری در دیوان حافظ می باشد و در فصل پنجم نتیجه پژوهشم را به صورت مختصر و موجز عنوان داشته­­ام.

1ـ2. اظهار مسأله ی پژوهش

حافظ شیرازی در سرودن غزلیّات عاشقانه ـ عارفانه، گوی سبقت را از همگان ربوده می باشد. دیوان او مورد توجّه عام و خاص بوده و علاقمندان فراوانی دارد. خواننده حافظ با علم به این که اشعار حافظ برخاسته از مشرب عرفانی اوست، در لا به لای اشعارش تضادها و تناقضاتی را نظاره می کند که در نگاه اوّل این گونه دریافت می گردد که حافظ چندان متشرّع نبوده و در سلوک عرفانی حافظ، گذشتن از شریعت جایز می باشد.

این پایان نامه درصدد پاسخگویی به علت های وجود تضاد بین دین و عرفان در اشعار حافظ بوده و با توجّه به این که این تضادهای ظاهری هم جنس نبوده، بالطبع علت های مختلفی هم خواهد داشت؛ هم چنین نکته حائز اهمیّت در این پایان نامه، پرداختن به دو نوع خاص از انواع تضادها و تناقضات ظاهری در دیوان حافظ می باشد که با یک نگاه و دید جدید به این نتیجه مهم خواهیم رسید که تضادی وجود نداشته و شاعر با زبان رمز و تصریح درصدد اظهار نکته ای ویژه می باشد.

1ـ3. پرسش های پژوهش

این پژوهش درصدد پاسخگویی به پرسش های زیر می باشد:

1ـ علت های اصلی وجود تضادهای ظاهری بین دین و عرفان در دیوان حافظ چیست؟

2ـ آیا حافظ راه رسیدن به عرفان واقعی (حقیقت) را در گذشتن از شریعت می داند؟

3ـ آیا حافظ قصد شوخی با مقدّسات را دارد؟

4ـ چه ابیاتی از دیوان حافظ باعث شده می باشد که بعضی او را بی دین تصوّر کنند؟

1ـ4. اهمیّت و ضرورت پژوهش

هدف از این پژوهش روشن کردن این مهم می باشد که برای اظهارنظر در مورد شعر حافظ، اکتفای صرف به ظاهر اشعار، در واقع جفا به حافظ می باشد. درد بزرگ حافظ که در اکثر اشعارش موج می زند، ظاهرسازی و ظاهر فریبی می باشد. دردی که در هم عصران دیده و برای مبارزه با آن زبان مخصوص و فرهنگ واژگانی وارونه ای برای خویش ابداع نموده می باشد؛ تا یادآور گردد که اصالت در نیّت و اقدام می باشد.

1ـ5. پیشینه ی پژوهش

صاحب نظران بسیاری در مورد حافظ و اشعارش اظهارنظر نموده اند. در مورد بسیاری از واژه های شعرش کتاب ها نوشته شده می باشد، مانند در مورد میل به گناه و حتّی در مورد این که آیا او شراب می نوشیده می باشد یا نه؟ مقاله های فراوانی با موضوع مشترک و اظهارنظرهای متفاوت و گاه حتّی متضاد و متناقض. و جالب این که هر نویسنده و صاحب نظری از نظرگاه خویش او را کاملاً مثبت و یا کاملاً منفی دیده می باشد. و اگر کسی هم پیدا شده که به حافظ و شعرش منصفانه تر بنگرد، او را فردی متناقض معرّفی نموده می باشد زیرا که بعضی او را شاعری عارف نامیده اند؛ عارفی که شراب می نوشد؛ معشوقه باز می باشد؛ به قیامت معتقد می باشد؛ پاک اعتقاد می باشد اما گاه به قیامت شک دارد و زیرا خیّام از اشعارش بوی انکار معاد می آید. گروهی او را بی دین و گروهی نیز او را متأثّر از مرام و مسلک مولایمان امام علی (ع) دانسته اند. بازار حافظ شناسی بازار رنگارنگی می باشد؛ حال آن که هر بشر منصفی می داند که یک شخص دارای یک نوع اعتقاد می باشد و چند رنگ و چند شکل نخواهد گردید. پس می توان دریافت که ابهامات بسیاری در مورد حافظ مانده می باشد که هنوز به قول خودش « ناگفته مانده » می باشد.

1ـ6. اهداف پژوهش

اهداف پژوهش را می توان در موارد زیر برشمرد:

1ـ اظهار علت های وجود تضادهای ظاهری در دیوان حافظ

2ـ تثبیت وجود بینش عمیق عرفانی در دیوان حافظ با علت های محکم و متقن

3ـ روشن کردن این نکته مهم که حافظ با دین داری بحث دارد نه دین.

4ـ رساندن پیام ارزشمند حافظ به خوانندگانش که سلامت باطن بر ظاهر ترجیح دارد.

5ـ روشن کردن این نکته مهم که حافظ تعمداً واژه هایی را برای رسیدن به هدفی خاص در کنار هم قرار می دهد.

1ـ7. فرضیه های پژوهش

1ـ از دلايل مهم وجود تضاد در شعر حافظ بيان اعتراض حافظ به متشرعين عصر خويش می باشد.

2ـ حافظ راه رسیدن به حقیقت را در تبعیّت از شریعت و به جا آوردن آداب طریقت می داند و در گذشتن از شریعت و احکام دین هیچ نظر قطعی نداده می باشد.

3ـ راز طنزها و شوخی با مقدّسات، در واقع اظهار انتقاد او به زهد ریاکارانه متشرعین می باشد؛ و در اکثر آن ها رازی نهفته می باشد.

4ـ عرفان حافظ مبتنی بر عشق می باشد و به همین خاطر گاه اظهارنظرهایی می کند که برای همگان قابل فهم نیست.

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

1ـ8. حدود قلمرو پژوهش

محدوده ی کار در این پژوهش مطالعه ساختاری، زیباشناختی و محتوایی اشعار حافظ می باشد. در این زمینه با توجّه به تسلّط کامل حافظ به قرآن، در مواردی که از لحاظ محتوایی در یک بیت نکته ای جدید و گاه عجیب اظهار شده بود که از قطعیّت خاصّی برخوردار بود و مثل اینکهً در تضاد با دین، با رجوع به قرآن یا نهج البلاغه و کتب دینی، احکام مربوط به آن استخراج و شبهات مرتفع گردید.

تعداد صفحه :147