گرایش  اقلیم در برنامه ریزی محیطی

با عنوان :مطالعه شدت و تداوم و فراوانی خشکسالی های اقلیمی در شرق گیلان

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد رشت

دانشکده علوم انسانی

گروه آموزشی جغرافیا

پايان‌نامه جهت اخذ درجه كارشناسي ارشد

رشته جغرافیای طبیعی 

گرایش: اقلیم در برنامه ریزی محیطی

عنوان

مطالعه شدت و تداوم و فراوانی خشکسالی های اقلیمی در شرق گیلان

( حوضه سموش)

استاد راهنما :

دکتر پرویز رضایی

پایان نامه

بخش هایی از متن پایان نامه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

فهرست مطالب

عنوان              صفحه                  

چکیده 1

مقدمه. 2

فصل اول: کلیات پژوهش

1-1. اظهار مسئله. 4

1-2. سوال پژوهش.. 5

1-3. اهداف پژوهش.. 5

1-4. فرضیه. 5

1-5 نوع روش تحقيق.. 5

1-6 روش گردآوري اطلاعات… 5

1-7 ابزارگردآوري اطلاعات… 6

1-8 روش تجزيه و تحليل اطلاعات… 6

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

1-9 سوابق پژوهش.. 6

1-10محدودیتهای پژوهش.. 8

1-11. قلمرو پژوهش.. 8

فصل دوم: مرور منابع، ادبیات پژوهش

2-1 مفهوم كلي خشكسالي.. 11

2-2 انواع خشكسالي.. 12

2-2 -1 خشكسالي هواشناختي.. 12

2-2 -2 خشكسالي هيدرولوژيكي.. 13

2-2 -2-1 خشكسالي هيدرولوژيكي و آمايش سرزمين(كاربری اراضي) 14

2-2 -3 خشكسالي كشاورزي.. 15

2-2 -4 خشكسالي اقصادي- اجتماعي.. 15

2-3 پيامد اثرات خشكسالي.. 16

2-4- شدت و وسعت خشكسالي.. 16

2-5 – ملاحظات خشكسالي در ارتباط با ايران. 17

2-6 ويژگيهاي فضايي و زماني خشكسالي.. 18

2-6 -1 آغاز و خاتمه خشكسالي.. 18

2-6 -2 شدت خشكسالي.. 19

2-6 -3 فراواني خشكسالي.. 20

2-6 -4 وسعت منطقه اي خشكسالي.. 20

2 -7 روش هاي مطالعه خشكسالي.. 20

2 -7-1- روش مطالعه بيلان آبي.. 21

2-7-2- شاخص ترنتوايت… 21

2-7-3 شاخص خشكسالي پالمر(PSDI ) 22

2-7-4 روش هاي تحليل جريان. 25

2-7-5 روش تحليل داده هاي بارندگي.. 25

2-7-6 – روشهاي تحليل سينوپتيكي.. 26

2-7-7 روش بهره گیری از اطلاعات ژئومورفولوژيك و تاريخي.. 27

فصل سوم : روش شناسی یا داده ها و روش کار

3-1 مواد و روش… 29

3-1-1 مواد. 29

3-2 روش کار. 29

فصل چهارم: یافته های پژوهش

4-1ویژگیهای طبیعی محدوده پژوهش.. 31

4-1-1 موقعیت حوضه سموش… 31

4-2- توپوگرافی حوضه سموش… 33

4-2-1- واحد کوهستانی کم ارتفاع. 33

4-2-2- واحد کوهستانی نسبتا˝ مرتفع. 33

4-2-3- واحد کوهستانی بسیارمرتفع. 33

4-3- تفسیر نقشه شیب حوضه سموش… 35

4-3-1- شیب حوضه. 35

4-4- زمین شناسی حوضه سموش… 38

4-5- ژئومرفولوژی حوضه سموش… 40

4-6- خاکهای حوضه سموش… 42

4-6-1- خاکهای کم عمق تا نیمه عمیق با بافت سنگی.. 42

4-6-2- خاکهای بسیار کم عمق با بیرون زدگیهای سنگی زیاد و بدون پوشش گیاهی.. 42

4-7- پوشش گیاهی حوضه سموش… 43

4-8- اقلیم. 44

4-8-1- مطالعه شبکه ایستگاههای هواشناسی و هیدرومتری.. 44

4-8- 2 بارندگی ماهیانه. 45

4-8- 3 توزیع فصلی بارش و رژیم باراندگی.. 47

4-8- 4 تغییرپذیری بارندگی حوضه. 48

4-8-5 ضریب تغییرات ماهانه بارش… 49

4-8-6- حداکثر بارندگی 24 ساعته حوضه. 49

4-8- 7- حداکثر بارش متحمل.. 50

4-8- 8- فرسایندگی باران در حوضه سموش… 51

4-8-9- رژیم حرارتی حوضه. 52

4-8-10- طریقه تغییرات میانگین ماهانه دما 53

4-8-11- تغییرات روزانه و فصلی دما 54

4-8- 12- رژیم فصلی دما در حوضه. 55

4-8- 13- تعداد روزهای یخبندان حوضه. 56

4-8-14- پتانسیل حرارتی (درجه _ روز) 57

4-8- 15-رطوبت… 58

4-8-15-1- تبخیروتعرق پتانسیل به روش تورنت وایت(etiaW htnrohT) 58

4-8-15-2- تبخیر و تعرق واقعی.. 59

4-8-16- نوع اقلیم حوضه سموش… 60

4-8-16-1 روش دمارتن اصلاح شده 60

4-8-16-2 سیستم طبقه بندی آمبرژه 61

4-9- هیدرولوژی.. 62

4-9- 1- مطالعه آبدهی فصلی حوضه سموش… 62

4-9-2- تداوم جریان رودخانه ای.. 65

4-9-3- حجم آب جاری شده 65

4-9-4- ارتفاع آب جاری شده 67

4-9-5- برآورد دبی حداکثر سیلاب حوضه سموش… 68

4-10 مطالعه خشکسالی در حوضه. 70

4-10-1- روش ميانگين متحرك.. 70

4-10-2- روش شاخص بارندگي يا نمايه بارندگي (Precipitation Index ) 72

4-10-3- شاخص درصد از نرمال (DN ) 76

4-10-4- شاخص توزيع استاندارد. 79

4-10-5- نمایه استاندارد بارندگی ( روش SPI ) 81

فصل پنجم: نتیجه گیری ،تفسیر یافته ها وآزمون فرضیه ها

5-1 نتیجه گیری و تفسیر یافته ها 85

5-2- پا سخ به فرضیه ها 90

منابع و مآخذ. 91

چکیده

ايران كشور پهناوري می باشد كه به علت موقعيت خاص و ويژگيهاي توپوگرافيك، از آب و هواي متفاوتي برخوردار می باشد. به همين دليل، قسمت اعظم ايران در قلمرو آب و هواهاي خشك جهان قرار مي گيرد. علاوه بر قلت بارندگي، نوسانات شديد بارندگي در مقياسهاي روزانه، فصلي و سالانه مانند خصوصياتي می باشد كه موجب عدم اطمينان كافي نسبت به دريافت حداقل بارش مورد نياز جهت مصارف كشاورزي، تغذيه جريانهاي سطحي و سفره آبهاي زير زميني و مصارف انساني مي گردد. با در نظر داشتن وجود نوسانات منفي شديد در بارشهاي نواحی گوناگون كشور، وقوع اين خشكسالي ها، اثر بسيار زيانباري را بر بخشهاي كشاورزي و اقتصادي كشور تحميل مي كند. خشکی و خشکسالی نتیجه اثرات متقابل بین محیط زیست طبیعی واجتماعی می باشد. این اثرات نه تنها روی تولید محصولات کشاورزی موثر بوده بلکه بطور همزمان بر روی تمام موجودات زنده شامل گونه های گیاهی و جانوری و همچنین انسانها تاثیرگزار می باشد. مطالعات خشکسالی از لحاظ جنبه های طبیعی و انسانی از اهمیت بالایی برخوردار می باشد زیرا آثار خشکسالی در بخشهای مختلف اقتصادی و اجتماعی متفاوت بوده و می تواند صدمات جبران ناپذیری را در بخشهای مختلف به وجودآورد. نگارنده در این پژوهش تا با بهره گیری از روشهای رایج مانند SPI، شاخص استاندارد، میانگین متحرک، شاخص بارندگی، شاخص درصد نرمال و روش SPI به مطالعه شدت و تداوم و فراوانی خشکسالی های اقلیمی در حوضه سموش واقع در شرق گیلان پرداخته تا حساسیتهای اقلیمی و هیدرولوژیکی موجود در حوضه مورد مطالعه را نسبت به خشکسالی های اتفاق افتاده مورد مطالعه قرار دهد.

نتایج پژوهش نشان می دهد که حوضه ی سموش براساس روش شاخص بارندگی 10 سال از دوره آماری مورد مطالعه دارای وضعیت خشک، 14 سال مرطوب و 6 سال در حالت نرمال قرار، با در نظر داشتن شاخص های درصد نرمال در آن 9 سال خشکسالی، 6 سال خشکسالی ضعیف، 13 سال خشکسالی متوسط، یک سال خشکسالی شدید و یک سال نیز تر سالی هست، با در نظر داشتن دوره آماری در حوضه سموش 23 سال بر اساس شاخص های روش توزیع استاندارد بسیار خشک، 6سال خشک و یک سال نرمال می باشد و براساس شاخص های روش SPI در حوضه­ی سموش 13 سال شدیداً خشک، 6 سال بسیار خشک، 6 سال خشک متوسط، 4 سال نزدیک نرمال و یک سال نیز در سال 79-1378 مرطوب متوسط می باشد.

 واژگان کلیدی: شدت و تداوم، خشکسالی های اقلیمی، حوضه آبریز، سموش، شرق گیلان

 
   

مقدمه

خشكسالي گرانترين بلاي طبيعي می باشد به طوري كه سالانه به گونه متوسط بين 6 الي 8 ميليارد دلار خسارت جهان به بار مي آورد. سواحل جنوبي درياي خزر كه سه استان مهم گيلان – مازندران – گلستان را در خود جاي داده می باشد و قطب كشاورزي، دامپروري و. . . مي باشد. با در نظر داشتن نياز آبي كشت برنج 8000 متر مكعب در هكتار و باغداري 2140 متر مكعب در هكتار و با عنايت به اينكه بيش از 60% آب رودخانه هاي بزرگ و كوچك در اين استان هدر مي رود در شرايط خشكسالي و كمبود آب خسارت شديدي از نظر بخش كشاورزي و دامپروري و حتي فعاليتهاي صنعتي مي بيند و سبب كاهش جدي منابع آب شيوع بيماري ها و آفات گياهي و آتش سوزي جنگل و مراتع و كاهش درآمدها و به دنبال آن مهاجرت نيروي انساني از روستا به شهر مي گردد. سرسبزي منطقه بسياري از مشكلات كمبود آب را پوشانده می باشد و كمتر كسي به ذهنش خطور مي كند كه واقعا خشكسالي شديدي در اين منطقه هست. بنابراين شناخت و پايش خشكسالي ها و كنترل آنها در چنين مناطقي از اهميت ويژه اي برخوردار می باشد (سايت سازمان هواشناسي).

با در نظر داشتن موارد فوق این پژوهش در نظر دارد تا با بهره گیری از روشهای موجود به مطالعه شدت و تداوم و فراوانی خشکسالی های اقلیمی در شرق گیلان( حوضه سموش) پرداخته، لذا پژوهش حاضررا به شش فصل زیر تقسیم می نمائیم:

فصل اول : طرح پژوهش

فصل دوم : مبانی نظری پژوهش

فصل سوم : ویژگیهای طبیعی محدوده پژوهش

فصل چهارم: مواد و روشها می باشد.

فصل پنجم : یافته های پژوهش

فصل ششم : تفسیریافته ها و پیشنهادات و پاسخ به فرضیات ومنابع و مآخذ می­باشد.

 1-1. اظهار مسئله

خشكسالي يكي از چالشهاي قرن حاضر می باشد كه در آينده يكي از مشكلات عمده بشريت به حساب می آیدافزايش جمعيت رشد روزافزون فعاليتهاي كشاورزي و صنعتي و گسترش بي رويه شهرها منجر به تشديد مصرف منابع آب و ايجاد بحرانهاي منطقه اي ناشي از خشكسالي در بساري از نقاط جهان شده می باشد. آب اين منبع حياط بخش به عنوان يكي از سه عامل اصلي تشكيل و بقاي محيط زيست (خاك، هوا، آب) بيش از هر زمان ديگر مورد توجه مي باشد. اهميت اين مسئله به خاطر نياز روزافزون و پايين آمدن كيفيت آب در سح جهاني نتيجه سهل انگاري و سودجويي افراد و سازمانها روز به روز افزايش يافته به نحوي كه در آينده نزديك به وجودآورنده مسائل حاد سياسي و اجتماعي گردد (سایت سازمان هواشناسي).

کشور ما در یکی از مناطق خشک و نیمه خشک جهان قرار گرفته می باشد و خشکی جزء فطرت و صفت ذاتی آن می باشد تغییرات شدید مقدار بارش، شدت و پراکنش زیاد بارندگی و نوسانات دما از خصوصیات همیشگی این مناطق می باشد. خشکسالی نیز به عنوان یک عارضه موقت هر چند سال یکبار در این مناطق حادث می گردد و در نتیجه اثرات خسارت بار خشکسالی در ابعاد مختلف، برنامه ریزی­های توسعه­ای کشور را دچار رکود نموده و بحرانهای گسترده سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در مناطق گوناگون کشور ایجاد می­نماید.

استان گیلان با در نظر داشتن شرایط اقلیمی و موقعیت خاص جغرافیایی همیشه بعنوان استانی بدون مشکل به نظر می آید در صورتی که این استان از غرب به شرق سرتاسر مخاطره می باشد. حوضه­ی سموش در شرق استان گیلان مانند حوضه­های رودخانه­ای می باشد که درطی سالهای اخیر تحت تاثیر این پدیده قرار دارد وبنظر میرسد که خشکسالی در این شهرستان جنبه اقلیمی داشته و ناشی از کمبودبارش در این منطقه می باشد. لذا این پژوهش درنظر دارد به مطالعه شدت و تداوم و خشکسالی های اقلیمی در حوضه سموش پرداخته تا بتواند نسبت به جلوگیری از مخاطرات موجود برنامه ریزی لازم را بعمل آورد.

1-2. سوال پژوهش

آیا در حوضه سموش خشکسالیهای اقلیمی هست؟

آیا خشکسالیهای اقلیمی در حوضه سموش شدت و تداوم دارد؟

1-3. اهداف پژوهش

– مطالعه شدت و تداوم خشکسالی های اقلیمی در حوضه سموش

– شناخت نوع خشكسالي در سطح حوضه

– ارائه راهکار های مناسب جهت رفع یا مقابله با خشکسالی

 1-4. فرضیه

در حوضه سموش خشکسالیهای اقلیمی هست.

خشکسالیهای اقلیمی در حوضه سموش شدت و تداوم دارد.

1-5. نوع روش تحقيق

روش پژوهش توصيفي و تحلیلی با اهداف کاربردي و با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و اسنادی می باشد

1-6. روش گردآوري اطلاعات

روش گرد آوری اطلاعات بصورت کتابخانه ای، اسنادی و میدانی می باشد. در این پژوهش به لحاظ ماهیت نظری-کاربردی بودن آن و مباحث مطرح شده از دو روش مطالعه اسنادی و میدانی بهره گیری شده می باشد. در روش مطالعه اسنادی از شیوه های جمع آوری اطلاعات، داده ها، آمارها بهره جویی از کتابخانه ها و آرشیو سازمانها و اینترنت بهره گیری گردیده می باشد. در روش میدانی نیز از مشاهدات عینی و مصاحبه بهره گرفته شده می باشد.

1-7 . ابزارگردآوري اطلاعات

ابزار گردآوری اطلاعات در روش کتابخانه ای بصورت فیش برداری، جدول، نقشه و کروکی. . . و شبکه های کامپیوتری بوده و در روش میدانی نیز از نقشه، نظاره، مصاحبه و دوربین عکاسی و عین بهره گیری شده می باشد. شبکه های کامپیوتری – نظاره ( سطحی و آزاد) بانک های اطلاعاتی و پرسش نامه و نظاره می باشد.

1-8 . روش تجزيه و تحليل اطلاعات

جهت تجزیه و تحلیل مطالعه شدت و تداوم و فراوانی خشکسالی های اقلیمی در شرق گیلان (حوضه سموش) آغاز داده های اسنادی و کتابخانه ای را جمع آوری نموده و سپس با بهره گیری از نرم افزار های آماری طبقه بندی نموده و درنهایت با بهره گیری از شبکه های کامپیوتری و نظاره (سطحی و آزاد) به تجزیه و تحلیل آنها اقدام نموده و درنهایت پس از استخراج نهایی و بدست آوردن داده های کمی با بهره گیری از جدول و نمودار به تجزیه و تحلیل آنها پرداخته می گردد.

1-9. سوابق پژوهش

خشكسالي پديده اي می باشد كه از ديرباز توجه بشر را به خود جلب نموده می باشد و تحقيقات فراوان در مورد خشكسالي ها در اكثر كشورهاي دنيا و حتي در ايران به انجام رسيده می باشد. به طوري كه در تعيين دوره هاي خشك استراليا، گيبس و ماهر(Gibbsand Mahen967) با بهره گیری از شاخص دهك و مرتب كردن داده هاي بارندگي ماهانه گام هاي مهمي را برداشته اند. همچنين پالمر جفو اولين كساني می باشد كه خشكسالي را به گونه عملي و با بهره گیری از قوانين فيزيكي و رياضي در غالب گزارشي تحت عنوان خشكسالي هواشناسي مورد بررسي قرار داده كه در روش خود متكي بر داده هاي هواشناسي و هیدرولوژكي بوده می باشد. غيور و همكارانش (1376) در بررسي گستردگي و فراواني خشكسالي ها دريافتند كه ايران در سالهاي 1970 تا 1980 عموما با ترسالي و در سال 1973 خشكسالي شديدي داشت. آنها همچنين متوجه شدند كه به ازاي افزايش هر 100 ميلي متر به متوسط سالانه كور 41% از پهنه هاي خشك كاهش مي يابد چنانچه ميانگين بارش كشور به 400 ميلي متر برسد، تمام كشور از خشكسالي رها مي گردد. در تعيين الگوهاي ماهانه خوش اخلاق(1376) علت اصلي خشكسالي و ترسالي هاي ايران را الگوهاي فشار می داند. غيور و خسروي (1380) در بررسي اثر پديده انسوبرنا به هنجاري هاي بارش تابستاني و پاييزي جنوب شرق ايران به اين نتيجه رسيدند كه در فصل تابستان طي فازها گرم انسو شرايط خشكسالي تابستاني و در فازهاي سرد شرايط ترسالي اتفاق مي افتد ولي در پاييز عكس اين حالت رخ مي دهد

– فرج زاده، منوچهر، 1383، در کتاب خود تحت عنوان خشکسالی از مفهوم تا راهکار می فرماید خشکسالی مانند مهمترین بلایای طبیعی هستند که علیرغم تلفات انسانی که از خسارتهای اقتصادی و تبعات اجتماعی فراوانی برخوردار هستند به همین جهت مطالعه تأثیر و اثرهای خشکسالی در کشور با در نظر داشتن عدم مطالعه آن تا حال یک ضرورت اساسی می­ باشد.

– جوینده کهنه گوارابی، زینب، 1387، در پایان نامه خود تحت عنوان خشکسالی و اثرات آن روی منابع آب سطحی حوضه تالاب انزلی فرماید که در زیر حوضه تالاب شرایط خشکسالی هیدرولوژیکی با تاخیر زمانی صورت گرفته و خشکسالی بیشتر از نوع ضعیف تا متوسط بوده می باشد.

– دریایی، مهران، 1385، در پایان نامه خود تحت عنوان شناخت پدیده خشکسالی و اثرات آن بر روی محصولات کشاورزی شهرستان تنکابن می فرماید که خشکسالی زمانی بر محصولات کشاورزی مانند برنج و مرکبات تاثیر منفی خواهد گذاشت که در زمان بروز خشکسالی عدم بهره گیری درست از آب به اقدام آید.

– عزیزی، قاسم، 1379، در مقاله خود تحت عنوان النینو و دوره­های خشکسالی- ترسالی در ایران می­فرماید که ناهنجاری­ها و همینطور تغییرات سالانه و درون سال (ماهانه و فصلی) بارش در ایران و ارتباط آنها با شاخص نوسان جنوبی (SOI) هست. در مطالعه ماهانه­ی ارتباط نیز مشخص گردید که بالاترین ضریب همبستگی بارش ماهانه ایران و شاخص نوسان جنوبی همزمان آن در ماه اکتبر دیده می گردد.

1-10. محدودیتهای پژوهش

انجام تحقیقات در کشورمان همواره با معضلات متعددی روبرو می باشد از آن جایی که فراهم بودن اطلاعات رکن اساسی را تشکیل می دهد، فقدان این اطلاعات مانند معضلات ایجاد شده برای کار پژوهش بوده می باشد مانند محدودیتها و موانع پژوهش را می توان در موارد زیر اختصار نمود:

– عدم وجود آمار و اطلاعات دقیق و مدون

– عدم همکاری سازمان هواشناسی به دلیل فروش اطلاعات بارش  

– عدم وجود کارهای مشابه با در نظر داشتن موضوع پژوهش

1-11. قلمرو پژوهش

حوضه آبخيز سموش در مختصات جغرافیایی 50 درجه و 16 دقيقه و 43 ثانيه تا 50 درجه و 23 دقيقه و 16 ثانيه طول شرقي و 36 درجه و 50 دقيقه و 58 ثانيه تا 37 درجه و 0 دقيقه و 36 ثانيه واقع شده می باشد. اين حوضه از شمال به حوضه رحيم آباد، از جنوب به حوضه آبخيز آب ريزنه بن، از غرب به زير حوضه هاي درازلات و زياز و از سمت شرق نيز به حوضه آبخيز خشكه رود منتهي مي گردد. مساحت حوضه فوق 10387 هكتار می باشد. نقشه 1-1 موقعیت حوضه آبخيز سموش را در کشور، استان و شهرستان نشان می دهد.

تعداد صفحه :106